CIKGU ONLINE – “Bahasa Melayu Moden (STPM): Konsep dan Tahap Perkembangan” merupakan sebuah topik penting dalam sukatan pelajaran Bahasa Melayu di peringkat STPM. Topik ini mengupas evolusi bahasa Melayu dari zaman klasik hingga ke era moden, merangkumi perubahan dari segi struktur bahasa, fungsi, dan peranannya dalam masyarakat.
Memahami konsep dan tahap perkembangan bahasa Melayu moden adalah penting bagi pelajar STPM untuk mendalami ilmu bahasa, menghargai warisan budaya, dan menyumbang kepada perkembangan bahasa kebangsaan.
Artikel ini bertujuan untuk membincangkan konsep bahasa Melayu moden dan menelusuri tahap perkembangannya secara terperinci. Perbincangan akan merangkumi sumbangan tokoh-tokoh tempatan dan asing, peranan institusi bahasa, serta dasar-dasar kerajaan dalam memartabatkan bahasa Melayu. Di samping itu, artikel ini juga akan mengupas cabaran dan isu semasa yang dihadapi oleh bahasa Melayu dalam era globalisasi. Semoga artikel ini dapat menjadi rujukan berguna kepada pelajar STPM dan sesiapa sahaja yang ingin mendalami ilmu bahasa Melayu.
Bahasa Melayu Moden (STPM)
Konsep dan Tahap Perkembangan
A. Konsep Bahasa Melayu Moden
Bahasa Melayu Moden merupakan kesinambungan daripada Bahasa Melayu Klasik yang telah mengalami proses evolusi dan pemodenan. Perkembangan Bahasa Melayu Moden bermula pada abad ke-19, ditandai dengan kemunculan karya-karya Abdullah Munsyi. Karya beliau, seperti Hikayat Abdullah, menampilkan ciri-ciri bahasa Melayu Moden seperti penggunaan ayat yang lebih ringkas dan mudah difahami berbanding dengan gaya bahasa klasik yang berbunga-bunga. Ciri-ciri lain yang membezakan Bahasa Melayu Moden dengan Bahasa Melayu Klasik termasuklah:
- Penggunaan Kata Sendi Nama: Bahasa Melayu Moden memperlihatkan penggunaan kata sendi nama seperti “di,” “ke,” “dari,” dan “pada” yang lebih kerap berbanding Bahasa Melayu Klasik.
- Penggunaan Ayat Aktif: Ayat aktif lebih dominan dalam Bahasa Melayu Moden, sedangkan ayat pasif lebih kerap digunakan dalam Bahasa Melayu Klasik.
- Penggunaan Istilah Moden: Bahasa Melayu Moden menyerap pelbagai istilah baru dari bahasa asing untuk memenuhi keperluan komunikasi dalam pelbagai bidang ilmu dan teknologi.
Selepas mencapai kemerdekaan, bahasa Melayu terus berkembang pesat dan diangkat menjadi bahasa kebangsaan seperti yang termaktub dalam Perkara 152 Perlembagaan Malaysia. Sebagai bahasa kebangsaan, bahasa Melayu memikul pelbagai fungsi penting, antaranya:
- Bahasa Rasmi: Digunakan dalam urusan pentadbiran kerajaan, sistem perundangan, dan prosiding mahkamah. Contohnya, semua dokumen rasmi kerajaan, seperti surat rasmi, akta, dan laporan, perlu ditulis dalam bahasa Melayu.
- Bahasa Perhubungan: Medium komunikasi utama antara rakyat Malaysia yang berbilang kaum. Bahasa Melayu berperanan sebagai lingua franca yang menyatukan masyarakat Malaysia yang berbeza latar belakang budaya dan bahasa.
- Bahasa Penghantar: Digunakan dalam sistem pendidikan di semua peringkat, dari prasekolah hingga ke universiti. Penggunaan bahasa Melayu sebagai bahasa pengantar bertujuan untuk memastikan akses pendidikan yang sama rata kepada semua rakyat Malaysia.
- Bahasa Ilmiah: Digunakan dalam penulisan karya ilmiah, penyelidikan, dan penerbitan akademik. Perkembangan bahasa Melayu sebagai bahasa ilmiah penting untuk memperkukuhkan kedudukannya sebagai bahasa ilmu pengetahuan.
Bagi mencapai matlamat tersebut, perancangan bahasa yang sistematik telah dilaksanakan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP) untuk memartabatkan bahasa Melayu Moden. Antara usaha DBP termasuklah pembakuan ejaan dan tatabahasa, pembentukan istilah, dan penerbitan kamus dan buku rujukan.
B. Tahap Perkembangan Bahasa Melayu Moden
Perkembangan Bahasa Melayu Moden dapat dibahagikan kepada dua tahap utama:
1. Bahasa Melayu Moden Pramerdeka
Pada era pramerdeka, perkembangan bahasa Melayu dipengaruhi oleh pelbagai faktor, termasuk interaksi dengan penjajah Barat dan kebangkitan nasionalisme Melayu.
i. Sumbangan Tokoh Asing
Kedatangan penjajah Barat, terutamanya British, telah membawa kepada perkembangan ilmu bahasa Melayu di Eropah. Sarjana Barat seperti R.O. Winstedt, R.J. Wilkinson, dan O.T. Dussek telah banyak menyumbang kepada kajian dan dokumentasi bahasa Melayu.
- R.O. Winstedt: Beliau bukan sahaja menghasilkan kamus dan tatabahasa, malah turut menulis buku tentang budaya dan sejarah Melayu. Antara karya beliau yang terkenal ialah A History of Malaya dan The Malays: A Cultural History.
- R.J. Wilkinson: Selain kamus, Wilkinson turut menyumbang kepada kajian dialek Melayu dan kesusasteraan Melayu klasik. Beliau menerjemahkan beberapa karya sastera Melayu klasik ke dalam bahasa Inggeris, antaranya Sejarah Melayu dan Hikayat Hang Tuah.
- O.T. Dussek: Sumbangan Dussek kepada pendidikan Melayu amat besar. Beliau bukan sahaja menubuhkan Pejabat Karang Mengarang, malah turut menulis buku teks dan bahan bacaan untuk sekolah Melayu.
ii. Sumbangan Tokoh Tempatan
Tokoh-tokoh tempatan turut memainkan peranan penting dalam memartabatkan bahasa Melayu.
- Abdullah Munsyi: Karya-karya Abdullah Munsyi bukan sahaja menjadi contoh penulisan bahasa Melayu moden, malah turut memperkenalkan gaya penulisan yang lebih realistik dan kritis. Beliau berani mengkritik kelemahan masyarakat Melayu pada zamannya, sesuatu yang jarang ditemui dalam karya sastera Melayu klasik.
- Raja Ali Haji: Sebagai seorang ulama dan pujangga, Raja Ali Haji banyak menulis tentang agama, falsafah, dan sejarah. Karyanya yang paling terkenal, Tuhfat al-Nafis, merupakan sebuah karya sejarah yang penting.
- Za’ba: Za’ba bukan sahaja pakar tatabahasa, malah turut aktif dalam bidang kewartawanan dan politik. Beliau pernah menjadi editor akhbar dan majalah, dan turut terlibat dalam perjuangan kemerdekaan.
iii. Sumbangan Pertubuhan dan Institusi
Pelbagai pertubuhan dan institusi turut berperanan dalam perkembangan bahasa Melayu.
- Pakatan Belajar Mengajar Pengetahuan Bahasa (PBmPB): PBmPB menerbitkan pelbagai jenis buku, termasuk buku teks, kamus, dan karya sastera. Pertubuhan ini juga aktif dalam menganjurkan kelas bahasa Melayu dan ceramah tentang bahasa dan sastera.
- Pejabat Karang Mengarang: Pejabat Karang Mengarang memainkan peranan penting dalam mengatasi masalah kekurangan buku bacaan dalam bahasa Melayu pada zaman pramerdeka.
- Angkatan Sasterawan 50 (ASAS 50): ASAS 50 memperkenalkan gaya penulisan baru dalam sastera Melayu yang lebih moden dan realistik. Antara penulis ASAS 50 yang terkenal ialah Keris Mas, Tongkat Warrant, dan A. Samad Said.
- Sultan Idris Training College (SITC): SITC menjadi pusat perkembangan ilmu bahasa Melayu dan melahirkan ramai tokoh bahasa dan sastera Melayu.
2. Bahasa Melayu Moden Pascamerdeka
Selepas mencapai kemerdekaan, usaha memartabatkan bahasa Melayu dipergiat lagi melalui dasar-dasar kerajaan dan perancangan bahasa yang sistematik.
i. Akta-akta yang Berkaitan dengan Pelaksanaan Bahasa Melayu
Beberapa akta penting telah digubal untuk mengukuhkan kedudukan bahasa Melayu:
- Perkara 152 Perlembagaan Persekutuan: Perkara ini bukan sahaja mengiktiraf bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan, malah turut memperuntukkan hak masyarakat lain untuk mempelajari dan menggunakan bahasa ibunda mereka.
- Akta Dewan Bahasa dan Pustaka 1959: Akta ini telah dipinda beberapa kali untuk memperkukuhkan peranan DBP dalam perancangan dan perkembangan bahasa Melayu.
- Akta Bahasa Kebangsaan 1963/67: Akta ini telah digubal untuk memastikan penggunaan bahasa Melayu dalam semua urusan rasmi kerajaan.
- Akta Pendidikan 1996: Akta ini menggariskan dasar pendidikan kebangsaan, termasuk penggunaan bahasa Melayu sebagai bahasa pengantar utama di sekolah.
ii. Penubuhan dan Peranan Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP)
DBP telah memainkan peranan penting dalam memartabatkan bahasa Melayu sejak penubuhannya. Antara usaha DBP termasuklah:
- Pembakuan Bahasa: DBP telah menerbitkan pelbagai buku panduan ejaan dan tatabahasa, antaranya Pedoman Umum Ejaan Bahasa Melayu dan Tatabahasa Dewan.
- Pembentukan Istilah: DBP telah membentuk ribuan istilah baharu dalam pelbagai bidang, seperti sains, teknologi, dan perubatan.
- Penerbitan: DBP menerbitkan pelbagai jenis buku, termasuk buku teks, kamus, karya sastera, dan buku ilmiah.
- Penyelidikan: DBP menjalankan penyelidikan tentang pelbagai aspek bahasa Melayu, seperti dialek, sosiolinguistik, dan psikolinguistik.
iii. Perancangan Bahasa Melayu
Perancangan bahasa Melayu merupakan satu proses berterusan yang bertujuan untuk memartabatkan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan, bahasa rasmi, dan bahasa ilmu. Proses ini melibatkan dua aspek utama:
- Perancangan Taraf: Melibatkan usaha meningkatkan status dan meluaskan fungsi bahasa Melayu dalam pelbagai domain, seperti pentadbiran, pendidikan, dan komunikasi.
- Perancangan Korpus: Melibatkan usaha memperkaya dan memodenkan bahasa Melayu melalui pembakuan ejaan dan tatabahasa, pembentukan istilah, dan penyusunan kamus.
Peringkat-peringkat Perancangan Bahasa:
Proses perancangan bahasa melibatkan beberapa peringkat:
- Perancangan:
- Membuat Keputusan Dasar: Menentukan matlamat dan objektif perancangan bahasa.
- Mengumpul Data: Mengkaji dan menganalisis data tentang penggunaan bahasa Melayu.
- Menyusun Strategi: Merangka strategi untuk mencapai matlamat perancangan bahasa.
- Pelaksanaan:
- Pengekodan (Kodifikasi): Menyeragamkan aspek-aspek bahasa seperti ejaan, tatabahasa, dan sebutan.
- Pemupukan: Memperkaya kosa kata bahasa Melayu dan mengembangkan gaya bahasa untuk memenuhi keperluan komunikasi moden.
- Pemasyarakatan:
- Penerapan: Mendorong penggunaan bahasa Melayu yang telah dirancang dalam pelbagai domain.
- Penilaian:
- Penilaian dan Pemantauan: Menilai keberkesanan perancangan bahasa dan mengenal pasti kelemahan untuk penambahbaikan.
Perancangan Taraf
Perancangan taraf bertujuan untuk meningkatkan status dan meluaskan fungsi bahasa Melayu dalam masyarakat. Antara usaha yang telah dilaksanakan termasuklah:
- Memartabatkan Bahasa Melayu sebagai Bahasa Kebangsaan: Perkara 152 Perlembagaan Persekutuan mengisytiharkan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan, menunjukkan kedudukannya yang istimewa sebagai lambang identiti negara.
- Melaksanakan Bahasa Melayu sebagai Bahasa Rasmi: Penggunaan bahasa Melayu dalam urusan rasmi kerajaan, seperti surat-menyurat, dokumen rasmi, dan prosiding mahkamah, telah diperkukuhkan melalui Akta Bahasa Kebangsaan.
- Menerapkan Bahasa Melayu sebagai Bahasa Pengantar: Bahasa Melayu telah menjadi bahasa pengantar utama dalam sistem pendidikan kebangsaan, memastikan akses pendidikan yang sama rata kepada semua rakyat Malaysia.
Perancangan Korpus
Perancangan korpus bertujuan untuk memperkaya dan memodenkan bahasa Melayu. Antara usaha yang telah dilaksanakan termasuklah:
- Penyelarasan Sistem Ejaan: Sistem ejaan rumi bahasa Melayu telah disempurnakan pada tahun 1972 untuk menyeragamkan ejaan dan memudahkan pembelajaran bahasa Melayu.
- Pembakuan Sebutan: Panduan sebutan baku telah diterbitkan untuk menyeragamkan sebutan bahasa Melayu di seluruh negara.
- Penetapan Tatabahasa Pegangan: Tatabahasa Dewan telah menjadi rujukan utama dalam tatabahasa bahasa Melayu.
- Pembentukan Istilah: DBP telah membentuk ribuan istilah baharu dalam pelbagai bidang untuk memenuhi keperluan komunikasi moden.
- Penyusunan Kamus: DBP telah menerbitkan pelbagai jenis kamus, termasuk kamus ekabahasa, dwibahasa, dan kamus istilah.
- Penerbitan Buku Ilmiah: DBP menggalakkan penerbitan buku ilmiah dalam bahasa Melayu untuk memperkukuhkan kedudukannya sebagai bahasa ilmu.
Sejarah Perkembangan Sistem Ejaan Rumi
Sistem ejaan rumi bahasa Melayu telah melalui beberapa perubahan sejak diperkenalkan pada awal abad ke-20. Antara sistem ejaan yang pernah digunakan termasuklah:
- Sistem Ejaan Wilkinson (1904)
- Sistem Ejaan Za’ba (1949)
- Sistem Ejaan Fajar Asia (1943)
- Sistem Ejaan Kongres (1956)
- Sistem Ejaan Melindo (1959)
- Sistem Ejaan Rumi Baharu Bahasa Melayu (1972)
Sistem Ejaan Rumi Baharu Bahasa Melayu yang digunakan sekarang merupakan hasil daripada usaha penyelidikan dan perundingan yang melibatkan pakar bahasa dari Malaysia dan Indonesia.
Fungsi Bahasa Melayu Moden
Bahasa Melayu Moden menjalankan pelbagai fungsi penting dalam masyarakat:
- Bahasa Ilmu: Sebagai bahasa pengantar dalam sistem pendidikan dan bahasa penulisan karya ilmiah, bahasa Melayu memainkan peranan penting dalam penyebaran ilmu pengetahuan.
- Bahasa Komunikasi: Bahasa Melayu digunakan dalam pelbagai situasi komunikasi, baik secara lisan mahupun tulisan.
- Bahasa Perpaduan: Bahasa Melayu berperanan sebagai bahasa kebangsaan yang menyatukan rakyat Malaysia yang berbilang kaum.
Sumbangan Institusi, Persatuan, dan Pertubuhan
Pelbagai institusi, persatuan, dan pertubuhan telah menyumbang kepada perkembangan bahasa Melayu:
- Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM): UKM merupakan universiti pertama di Malaysia yang menggunakan bahasa Melayu sebagai bahasa pengantar utama.
- Universiti Malaya (UM): UM telah memainkan peranan penting dalam perkembangan bahasa Melayu sebagai bahasa ilmu.
- Institut Bahasa Melayu Malaysia: Institut ini bertanggungjawab untuk melatih guru bahasa Melayu dan menjalankan penyelidikan dalam bidang bahasa dan linguistik.
- Persatuan Penulis Nasional (PENA): PENA berperanan untuk memajukan bahasa dan sastera Melayu.
- Persekutuan Bahasa Melayu Universiti Malaya (PBMUM): PBMUM aktif dalam menganjurkan aktiviti kebahasaan dan kesusasteraan.
- Badan Bertindak Bahasa Kebangsaan (BBBK): BBBK memperjuangkan penggunaan bahasa Melayu dalam semua domain.
Sumbangan Tokoh Tempatan Era Pascamerdeka
Ramai tokoh tempatan telah menyumbang kepada perkembangan bahasa Melayu pascamerdeka. Antara yang paling terkenal termasuklah:
- Asmah Haji Omar: Pakar tatabahasa dan perancangan bahasa yang banyak menulis buku dan artikel tentang bahasa Melayu.
- Nik Safiah Karim: Pakar tatabahasa dan sosiolinguistik yang turut terlibat dalam penyediaan Tatabahasa Dewan.
- Hassan Ahmad: Bekas Ketua Pengarah DBP yang banyak menyumbang kepada perkembangan bahasa dan sastera Melayu.
Penutup
Itulah “Bahasa Melayu Moden (STPM): Konsep dan Tahap Perkembangan“. Semoga perbincangan ini dapat memberikan kefahaman yang lebih jelas tentang evolusi bahasa Melayu dari zaman klasik hingga ke era moden. Pengetahuan tentang sejarah, fungsi, dan cabaran yang dihadapi oleh bahasa Melayu adalah penting bagi generasi muda untuk menghargai dan memartabatkan bahasa kebangsaan. Marilah kita bersama-sama berganding bahu untuk memperkukuhkan kedudukan bahasa Melayu sebagai bahasa ilmu, bahasa komunikasi, dan bahasa perpaduan.
