CIKGU ONLINE – Berikut adalah “Nota Sejarah Tingkatan 3 Bab 5 (Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah)“. Bab ini mengisahkan tentang bagaimana sistem pemerintahan tempatan di Sarawak dan Sabah sebelum kedatangan kuasa Barat, seterusnya menjurus kepada perkembangan yang membawa kepada penguasaan Dinasti Brooke di Sarawak dan Syarikat Borneo Utara British (SBUB) di Sabah. Kita akan menelusuri strategi yang digunakan oleh kuasa-kuasa Barat ini untuk menguasai kedua-dua negeri, serta bentuk pentadbiran yang mereka perkenalkan.
Nota ini diringkaskan untuk memudahkan para pelajar memahami peristiwa penting dan perubahan yang berlaku di Sarawak dan Sabah pada zaman tersebut. Dengan mempelajari topik ini, pelajar akan dapat:
- Mengenal pasti sistem pemerintahan tradisional di Sarawak dan Sabah.
- Memahami faktor-faktor yang mendorong kedatangan dan penguasaan kuasa Barat.
- Menganalisis strategi yang digunakan oleh James Brooke dan SBUB.
- Menilai kesan pentadbiran Barat terhadap masyarakat tempatan.
Semoga nota ini dapat membantu pelajar dalam persiapan menghadapi peperiksaan dan menguasai topik “Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah” dengan cemerlang.
Nota Sejarah Tingkatan 3 Bab 5 (Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah)
5.1 Latar Belakang Pemerintahan Tempatan di Sarawak dan Sabah
Sebelum tibanya kuasa Barat, Sarawak dan Sabah telahpun mempunyai sistem pemerintahan tempatan yang tersusun dan berkesan. Sistem ini berakar umbi dalam adat dan tradisi masyarakat, dan telah berjaya mewujudkan kestabilan, keharmonian, dan kemakmuran.
Sistem Pemerintahan di Sarawak:
- Sistem Kesukuan: Masyarakat peribumi di Sarawak seperti Iban, Bidayuh, Kenyah, Kelabit, dan Kayan mengamalkan sistem kesukuan. Setiap suku kaum mempunyai ketua yang bertanggungjawab untuk menjaga kebajikan dan menyelesaikan pertikaian dalam kalangan ahli suku. Contohnya, dalam masyarakat Iban, ketua dikenali sebagai Tuai Rumah, manakala dalam masyarakat Bidayuh pula dikenali sebagai Tuai Kampung. Pemilihan ketua bukan berdasarkan keturunan semata-mata, tetapi lebih mengutamakan kebolehan, kebijaksanaan, dan keberanian seseorang individu.
- Sistem Kedatuan: Sistem Kedatuan merupakan sistem pemerintahan tradisional masyarakat Melayu di Sarawak yang berpusat di sekitar Sungai Sarawak. Pemerintahan diketuai oleh Datu dengan gelaran seperti Datu Patinggi, Datu Bandar, dan Datu Temenggung. Sistem ini merupakan warisan daripada kerajaan-kerajaan awal yang wujud di Sarawak seperti Kerajaan Sawaku yang diasaskan oleh Datu Merpati Jepang.
- Pengaruh Kesultanan Brunei: Kesultanan Brunei telah lama mempunyai pengaruh di Sarawak. Sistem pentadbiran di Sarawak dibahagikan kepada tiga bentuk, iaitu Sungai Kerajaan, Sungai Tulin, dan Sungai Kuripan. Sultan Brunei melantik pembesar-pembesar tempatan seperti Datu Patinggi, Datu Bandar, dan Datu Temenggung untuk mentadbir kawasan-kawasan tersebut bagi pihak baginda.
Sistem Pemerintahan di Sabah:
- Sistem Kesukuan: Seperti di Sarawak, masyarakat peribumi di Sabah juga mengamalkan sistem kesukuan. Masyarakat Kadazandusun, Murut, dan Bajau mempunyai struktur kepimpinan tersendiri. Ketua kampung atau “Orang Tua” bertanggungjawab untuk memimpin masyarakat, sementara “Tukang-tukang Adat” pula berperanan untuk memastikan adat resam dipatuhi. Masyarakat Bajau di pantai timur Sabah diketuai oleh “Matto’a” yang bertindak sebagai pelindung adat dan kepentingan anak buah.
- Pengaruh Kesultanan Brunei dan Sulu: Pantai barat Sabah berada di bawah pengaruh Kesultanan Brunei, manakala pantai timur pula dikuasai oleh Kesultanan Sulu. Kedua-dua kesultanan ini melantik pembesar tempatan atau “Datu” untuk mentadbir kawasan masing-masing. Kuasa Datu bergantung kepada jumlah pengikut dan kemampuan mereka untuk menghantar ufti kepada Sultan.
- Sistem Ketua Bebas: Di kawasan-kawasan yang kuasa Kesultanan Brunei dan Sulu lemah, muncul pemimpin-pemimpin tempatan yang dikenali sebagai “Ketua Bebas”. Mereka ini mempunyai pengaruh dan kuasa yang tersendiri, dan tidak terikat dengan mana-mana kesultanan. Contohnya, Syarif Osman yang berkuasa di daerah Marudu dan Datu Kerunding yang berkuasa di daerah Tungku.
5.2 Peluasan Kuasa Dinasti Brooke di Sarawak
James Brooke, seorang pengembara dan bekas pegawai Syarikat Hindia Timur Inggeris, telah berjaya menguasai Sarawak pada abad ke-19. Beliau menggunakan pelbagai strategi untuk mencapai matlamatnya:
- Rundingan: James Brooke pandai berdiplomasi dan menggunakan taktik rundingan untuk mendapatkan sokongan daripada pembesar tempatan seperti Pengiran Raja Muda Hashim. Beliau menawarkan bantuan untuk menyelesaikan perbalahan antara Pengiran Raja Muda Hashim dengan Datu Patinggi Ali, seorang pembesar Melayu yang menentang pemerintahan Brunei.
- Ugutan: Apabila rundingan tidak berjalan seperti yang diharapkan, James Brooke tidak teragak-agak untuk menggunakan ugutan. Beliau pernah mengugut Pengiran Raja Muda Hashim dengan menunjukkan kekuatan tentera laut British yang dimilikinya. Beliau juga pernah mengugut Sultan Brunei untuk mendapatkan pengiktirafan terhadap penguasaannya di Sarawak.
- Perjanjian: James Brooke menandatangani beberapa perjanjian penting yang membolehkannya memperoleh kuasa di Sarawak. Pada tahun 1841, beliau menandatangani perjanjian dengan Pengiran Raja Muda Hashim yang menyerahkan Sarawak kepadanya. Setahun kemudian, beliau menandatangani perjanjian dengan Sultan Brunei yang mengiktirafnya sebagai “Raja Putih Sarawak” dan memberikannya hak untuk mentadbir Sarawak.
- Ketenteraan: James Brooke mendapat sokongan tentera laut British dalam usahanya menguasai Sarawak. Kapal perang British seperti HMS Dido digunakan untuk menumpaskan lanun dan menghancurkan penentangan daripada orang tempatan seperti orang Iban di Sungai Saribas dan Sungai Skrang.
Faktor-faktor yang membantu kejayaan James Brooke:
- Kekayaan Sarawak: Sarawak kaya dengan sumber semula jadi seperti sagu, antimoni, dan emas, yang menarik minat James Brooke untuk mengeksploitasinya.
- Perpecahan Politik: Perbalahan antara pembesar tempatan dengan wakil Sultan Brunei melemahkan pemerintahan Brunei di Sarawak dan memberi peluang kepada James Brooke untuk campur tangan.
- Kegiatan Lanun: James Brooke menggunakan alasan untuk membanteras lanun bagi mendapatkan sokongan British dan menguasai kawasan-kawasan yang strategik.
- Sokongan Orang Tempatan: Walaupun terdapat penentangan, James Brooke juga berjaya mendapatkan sokongan daripada sebahagian masyarakat tempatan, terutamanya orang Melayu dan Iban yang melihatnya sebagai pemimpin yang lebih baik daripada wakil Sultan Brunei.
- Manipulasi Konflik: James Brooke bijak memanipulasi konflik yang berlaku dalam kalangan masyarakat tempatan untuk kepentingannya. Contohnya, beliau menyokong Pengiran Matusin dalam perebutan kuasa dengan Pengiran Ersat di Mukah, yang akhirnya membolehkannya menguasai kawasan tersebut.
- Menyingkirkan Penentang: James Brooke tidak teragak-agak untuk menyingkirkan tokoh-tokoh tempatan yang menentangnya. Sharif Masahor dan Datu Patinggi Abang Abdul Ghafur dibuang negeri kerana dianggap mengancam kedudukannya.
Setelah berjaya menguasai Sarawak, James Brooke mengukuhkan kuasanya dengan membina kubu pertahanan, menubuhkan pasukan Renjer Sarawak, dan mendapatkan sokongan kewangan daripada pemodal Eropah seperti Baroness Angela Burdett-Coutts. Beliau dan penggantinya meneruskan usaha untuk meluaskan kawasan kekuasaan Dinasti Brooke sehingga mencakupi seluruh Sarawak.
5.3 Peluasan Kuasa Syarikat Borneo Utara British di Sabah
Seperti Sarawak, Sabah juga menarik perhatian kuasa Barat kerana kedudukan strategik dan kekayaan sumber alamnya. Syarikat Borneo Utara British (SBUB), sebuah syarikat berpiagam yang mendapat sokongan kerajaan British, telah berjaya menguasai Sabah pada akhir abad ke-19.
Faktor-faktor yang mendorong SBUB menguasai Sabah:
- Kedudukan Strategik: Sabah terletak di laluan perdagangan yang penting antara China dan Singapura. Pelabuhan-pelabuhan semula jadinya seperti Teluk Gaya menyediakan tempat berlabuh yang selamat bagi kapal-kapal dagang.
- Kekayaan Ekonomi: Sabah kaya dengan hasil hutan seperti sarang burung, rotan, dan getah perca, serta hasil laut seperti gamat dan sirip ikan yu. Sarang burung amat bernilai di pasaran China, dan menjadi salah satu faktor utama yang menarik minat pedagang Barat.
Strategi SBUB menguasai Sabah:
- Pajakan dan Pembelian: SBUB memperoleh hak untuk menguasai Sabah melalui perjanjian pajakan dan pembelian dengan Kesultanan Brunei dan Kesultanan Sulu. Mereka mengambil kesempatan atas kelemahan kedua-dua kesultanan tersebut untuk mendapatkan tanah dan wilayah di Sabah.
- Piagam Diraja: SBUB mendapat Piagam Diraja daripada kerajaan British pada tahun 1881 yang memberikan syarikat tersebut hak untuk mentadbir Sabah sebagai sebuah wilayah British. Piagam ini mengukuhkan kedudukan SBUB dan memberikan mereka kuasa yang lebih besar di Sabah.
Syarat-syarat Piagam Diraja:
- SBUB perlu menerima Penasihat British.
- SBUB perlu memelihara adat resam, agama, dan undang-undang penduduk tempatan.
- SBUB hendaklah memerintah Sabah dengan adil dan saksama.
- SBUB mesti melantik Pegawai Tadbir daripada pegawai yang diakui British.
- SBUB tidak dibenarkan menyerahkan Sabah kepada pihak lain tanpa kebenaran British.
Dengan mendapat Piagam Diraja, SBUB telah berjaya menguasai Sabah dan memulakan era pentadbiran Barat di negeri tersebut.
5.4 Bentuk Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah
Dinasti Brooke di Sarawak dan SBUB di Sabah memperkenalkan pelbagai perubahan dalam sistem pentadbiran bagi mencapai matlamat mereka untuk mengeksploitasi sumber kekayaan dan menguatkan kuasa politik.
Ciri-ciri pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah:
- Pengekalan Golongan Elit Tempatan: Kedua-dua Dinasti Brooke dan SBUB mengekalkan penglibatan pembesar tempatan dalam pentadbiran. Di Sarawak, pembesar Melayu seperti Datu Patinggi, Datu Bandar, dan Datu Temenggung diberi peranan dalam pentadbiran. Di Sabah, Ketua Anak Negeri dan Orang Tua dilibatkan dalam pentadbiran peringkat daerah dan kampung. Strategi ini dijalankan untuk mendapatkan sokongan dan kerjasama daripada masyarakat tempatan, serta mengurangkan kos pentadbiran.
- Pembahagian Wilayah: Sarawak dan Sabah dibahagikan kepada beberapa bahagian atau residensi untuk memudahkan pentadbiran. Setiap bahagian atau residensi diketuai oleh seorang Residen yang bertanggungjawab kepada Raja Brooke atau Gabenor SBUB. Pembahagian wilayah ini membolehkan pentadbiran yang lebih sistematik dan teratur.
- Pentadbiran Berhierarki: Sistem pentadbiran Barat yang berhierarki diperkenalkan, dengan Raja Brooke atau Gabenor SBUB sebagai ketua pemerintahan. Di bawah mereka terdapat Majlis Tertinggi atau Majlis Penasihat, Residen, Pegawai Daerah, dan seterusnya Penghulu atau Ketua Kampung. Sistem ini menjamin kawalan dan pengawasan yang berkesan dari peringkat atas hingga ke peringkat bawah.
- Pentadbiran Berasaskan Kaum: Di Sarawak, Dinasti Brooke mengamalkan sistem “pecah dan perintah” dengan memisahkan pentadbiran bagi Melayu, Cina, dan Iban. Orang Melayu diberi peranan dalam pentadbiran, orang Cina dalam ekonomi, dan orang Iban dalam keselamatan. Di Sabah, pentadbiran lebih berasaskan kepada masyarakat peribumi, dengan Ketua Anak Negeri dan Orang Tua memainkan peranan penting dalam pentadbiran tempatan.
- Perundangan: Undang-undang Barat diperkenalkan di Sarawak dan Sabah, tetapi undang-undang dan adat resam tempatan dikekalkan selagi tidak bercanggah dengan undang-undang Barat. Mahkamah diwujudkan untuk mengendalikan kes-kes jenayah dan sivil.
Kesimpulan:
Pentadbiran Barat di Sarawak dan Sabah telah membawa perubahan yang signifikan kepada sistem pemerintahan di kedua-dua negeri. Walaupun mereka mengekalkan beberapa aspek pentadbiran tempatan, namun sistem Barat yang lebih sistematik dan berpusat telah diperkenalkan. Perubahan ini memberikan kesan yang mendalam kepada masyarakat tempatan, baik dari segi politik, ekonomi, mahupun sosial.
